اختلال شخصیت از پیچیده‌ ترین و تأثیرگذارترین اختلالات روانی هستند که می‌توانند تمام جنبه‌های زندگی فرد را در بر گیرند. اگر تا به حال با افرادی مواجه شده‌اید که رفتارشان غیرقابل پیش‌بینی، سخت‌گیرانه یا بیش از حد نمایشی بوده، شاید با یکی از انواع اختلال شخصیت برخورد داشته‌اید. برخلاف افسردگی یا اضطراب که معمولاً دوره‌ای هستند، اختلالات شخصیت به ساختار کلی شخصیت فرد برمی‌گردند و اغلب مزمن و پایدارند. این اختلالات ممکن است از دوران نوجوانی آغاز شوند و تا پایان عمر ادامه یابند، اگر با روشهای روانشناسی درمان نشوند. شناخت دقیق این اختلالات، اولین گام برای مدیریت آن‌هاست؛ خواه در خودتان باشد یا در اطرافیانتان.

اختلال شخصیت نوعی الگوی رفتاری، فکری و احساسی ناپایدار و ناسازگار است که با انتظارات فرهنگی جامعه تفاوت دارد. این الگوها معمولاً در نوجوانی یا اوایل بزرگسالی شروع می‌شوند و در طول زمان انعطاف‌ ناپذیر و مزمن می‌مانند. به بیان ساده‌ تر، افراد مبتلا به اختلال شخصیت، دنیا را از زاویه‌ای بسیار متفاوت درک می‌کنند و این درک متفاوت منجر به مشکلات شدید در روابط اجتماعی، شغلی و شخصی می‌شود.

افرادی با اختلال شخصیت اغلب متوجه مشکل خود نیستند؛ آن‌ها فکر می‌کنند رفتارشان کاملاً منطقی است و دیگران مشکل دارند. این ناآگاهی از مشکل، تشخیص و درمان را سخت‌ تر می‌کند.

در اختلالات شخصیت، خودِ شخصیت فرد دچار مشکل است، نه فقط حالتی از روحیه یا ذهن. برای مثال، در افسردگی فرد احساس غم دارد، ولی می‌داند که مشکلی هست و معمولاً به دنبال کمک می‌گردد. اما در اختلال شخصیت، فرد معمولاً نمی‌پذیرد که مشکلی دارد. این اختلالات بخشی از “هویت” فرد می‌شوند و به همین دلیل درمان‌شان سخت‌تر است.

اختلالات شخصیت می‌توانند روابط شخصی را نابود کنند، مانع موفقیت شغلی شوند و حتی به مشکلات قانونی یا خشونت منجر شوند. برای مثال، فردی با اختلال شخصیت ضد اجتماعی ممکن است احساس همدردی نکند و قوانین را نادیده بگیرد. یا کسی با اختلال شخصیت مرزی ممکن است روابط عاطفی پرتنش و ناپایداری داشته باشد. در تمام این موارد، کیفیت زندگی فرد به شدت تحت تأثیر قرار می‌گیرد.

علائم عمومی انواع اختلال شخصیت

نشانه‌های رفتاری و احساسی

• انعطاف‌ناپذیری شدید در تفکر و رفتار
• مشکل در درک احساسات دیگران (همدلی پایین)
• خودمحوری بالا
• اختلال در مدیریت احساسات (مثل خشم، ترس، اضطراب)
• واکنش‌های غیرعادی به موقعیت‌های روزمره

مثلاً فردی با اختلال شخصیت نمایشی ممکن است برای جلب توجه شدیداً اغراق کند، یا کسی با اختلال شخصیت وسواسی ممکن است درگیر نظم و ترتیب افراطی شود که مانع بهره‌وری روزمره‌اش شود.

تأثیر بر روابط اجتماعی و خانوادگی

روابط با چنین افرادی معمولاً چالش‌برانگیز است. ممکن است اطرافیان احساس کنند که دائم در حال راه رفتن روی لبه تیغ هستند؛ چون هر حرف یا رفتاری ممکن است واکنش شدید ایجاد کند. در خانواده، این اختلالات می‌توانند منبع اصلی تعارض، سوء تفاهم، یا حتی قطع ارتباط باشند.

تفاوت‌های فردی در بروز علائم

هر فرد مبتلا به اختلال شخصیت، بسته به محیط، تربیت، و ویژگی‌های زیستی‌اش، علائم متفاوتی را بروز می‌دهد. برای مثال، دو نفر با اختلال شخصیت مرزی ممکن است یکی درون‌گرا و خودویرانگر باشد، و دیگری پرخاشگر و برون‌ریز.

دلایل و عوامل خطر

عوامل ژنتیکی و زیستی

تحقیقات نشان داده‌اند که ژنتیک در بروز بسیاری از اختلالات شخصیت نقش مهمی دارد. برخی از صفات مانند پرخاشگری، اضطراب شدید، یا عدم کنترل تکانه می‌توانند از طریق وراثت منتقل شوند. همچنین، ساختار مغز و عملکرد برخی انتقال‌دهنده‌های عصبی (مثل سروتونین) در برخی اختلالات مانند شخصیت ضد اجتماعی یا مرزی نقش دارند.

عوامل محیطی و تربیتی

محیط خانوادگی و سبک تربیتی در دوران کودکی نقش بسیار پررنگی دارد. کودکانی که در خانواده‌های بی‌ثبات، طردکننده، یا سوءاستفاده‌گر رشد می‌کنند، بیشتر در معرض ابتلا به اختلالات شخصیت قرار دارند. برای مثال، عدم وجود امنیت عاطفی در کودکی ممکن است به شکل‌گیری شخصیت وابسته یا اجتنابی منجر شود.

نقش تجربیات کودکی در شکل‌گیری شخصیت

تجربیات آسیب‌زای کودکی مانند طلاق والدین، سوءاستفاده جنسی یا جسمی، بی‌توجهی عاطفی، مرگ یکی از والدین یا خشونت خانگی، همگی می‌توانند زمینه‌ساز شکل‌گیری الگوهای شخصیتی ناسالم باشند. مغز در دوران کودکی انعطاف‌پذیری زیادی دارد و اگر الگوهای رفتاری نادرست در آن دوره شکل بگیرند، به سختی قابل تغییر خواهند بود.

دسته‌بندی اختلالات شخصیت

اختلالات شخصیت توسط DSM-5 (راهنمای تشخیصی و آماری اختلالات روانی) به سه دسته یا خوشه تقسیم شده‌اند:

خوشه A – اختلالات عجیب و غریب

افراد در این خوشه معمولاً از واقعیت جدا افتاده‌اند یا رفتارهای بسیار غیرعادی دارند. آن‌ها معمولاً منزوی‌اند و روابط اجتماعی ضعیفی دارند.

• شخصیت پارانویید (Paranoid Personality Disorder)
• شخصیت اسکیزوئید (Schizoid Personality Disorder)
• شخصیت اسکیزوتایپال (Schizotypal Personality Disorder)

خوشه B – اختلالات نمایشی و هیجانی

این افراد هیجانات شدید، رفتاری نمایشی و روابط بین‌فردی ناپایدار دارند.

• شخصیت ضد اجتماعی
• شخصیت مرزی
• شخصیت نمایشی
• شخصیت خودشیفته

خوشه C – اختلالات اضطرابی و ترس‌محور

افراد این گروه معمولاً مضطرب، وابسته یا بسیار وسواسی هستند.

• شخصیت اجتنابی
• شخصیت وابسته
• شخصیت وسواسی-جبری

بررسی کامل اختلالات شخصیت خوشه A

اختلال شخصیت پارانویید

فرد مبتلا به این اختلال همیشه در حالت آماده‌باش است. او به همه مشکوک است، حتی به نزدیک‌ترین افراد زندگی‌اش. ممکن است فکر کند دیگران در حال نقشه کشیدن علیه او هستند. روابط عاطفی برای این افراد بسیار سخت است چون نمی‌توانند به کسی اعتماد کنند. آن‌ها اغلب حساس، انتقادناپذیر و کینه‌جو هستند.

اختلال شخصیت اسکیزوئید

اختلال شخصیت اسکیزوئید یکی دیگر از اختلالات خوشه A است که با سردی عاطفی، بی‌تفاوتی نسبت به روابط اجتماعی و تمایل شدید به انزوا شناخته می‌شود. افراد مبتلا به این اختلال اغلب درون‌گرا، ساکت و گوشه‌گیر هستند و هیچ نیازی به صمیمیت یا روابط عاطفی نزدیک احساس نمی‌کنند. برخلاف کسانی که ممکن است به دلایل اجتماعی یا اضطراب از جمع دوری کنند، افراد اسکیزوئید واقعاً علاقه‌ای به برقراری ارتباط ندارند.

آن‌ها بیشتر وقت خود را به تنهایی می‌گذرانند، به سرگرمی‌های فردی مانند خواندن، نوشتن، یا بازی‌های کامپیوتری علاقه‌مندند و از تعاملات اجتماعی اجتناب می‌کنند. در محیط کار، ممکن است عملکرد خوبی داشته باشند اگر کارشان مستقل و بدون نیاز به ارتباط مداوم با دیگران باشد.

از آنجایی که این افراد احساسات خود را کمتر نشان می‌دهند، ممکن است سرد یا بی‌احساس به نظر برسند. اما واقعیت این است که آن‌ها احساس دارند، فقط در ابراز آن ناتوان یا بی‌میل هستند. درمان چنین اختلالی معمولاً دشوار است چون افراد اسکیزوئید به ندرت احساس می‌کنند که مشکلی دارند.

اختلال شخصیت اسکیزوتایپال

اختلال اسکیزوتایپال شاید عجیب‌ترین نوع این خوشه باشد. این افراد معمولاً افکار و باورهای غیرعادی دارند، ممکن است باورهای جادویی یا فراطبیعی داشته باشند و رفتارهایشان برای اطرافیان عجیب و غیرقابل درک باشد. مثلاً ممکن است فردی باور داشته باشد که توانایی خواندن ذهن دیگران را دارد یا اتفاقاتی را پیش‌بینی می‌کند.

رفتارهای غیرمعمول، ظاهر نامتعارف، گفتار پراکنده و ارتباطات اجتماعی ضعیف از ویژگی‌های بارز این اختلال است. این افراد اغلب تنها هستند، زیرا دیگران آن‌ها را درک نمی‌کنند یا از رفتارشان احساس ناراحتی می‌کنند.

اگرچه اسکیزوتایپال با اسکیزوفرنی تفاوت دارد، اما برخی نشانه‌های مشترک دارند. به همین دلیل، این اختلال را گاهی در “مرز روان‌پریشی” قرار می‌دهند. درمان معمولاً شامل روان‌درمانی و در برخی موارد داروهای ضدروان‌پریشی برای کاهش شدت باورهای غیرواقعی است.

بررسی کامل اختلالات شخصیت خوشه B

اختلال شخصیت ضد اجتماعی

فرد مبتلا به اختلال شخصیت ضد اجتماعی (Antisocial Personality Disorder) معمولاً بدون پشیمانی یا احساس گناه، دیگران را آزار می‌دهد. او قوانین را زیر پا می‌گذارد، دروغ می‌گوید، دست به دزدی یا خشونت می‌زند و نسبت به حقوق دیگران بی‌تفاوت است. بسیاری از مجرمان حرفه‌ای یا متقلبان خطرناک ممکن است این اختلال را داشته باشند.

این افراد معمولاً از کودکی نشانه‌هایی مانند بی‌رحمی نسبت به حیوانات، خرابکاری، دزدی یا فرار از خانه را نشان می‌دهند. اگر این رفتارها تا بزرگسالی ادامه یابد و با الگوهای پایداری از بی‌توجهی به قوانین و احساسات دیگران همراه شود، احتمال ابتلا به این اختلال وجود دارد.

درمان این اختلال بسیار دشوار است، زیرا فرد معمولاً انگیزه‌ای برای تغییر ندارد و به ندرت احساس گناه یا مسئولیت می‌کند. همچنین میزان موفقیت روان‌درمانی پایین است مگر اینکه فرد به دلایل قانونی یا اجتماعی مجبور به مراجعه شود.

اختلال شخصیت مرزی (Borderline Personality Disorder)

اختلال شخصیت مرزی شاید یکی از پرچالش‌ترین و شناخته‌شده‌ترین انواع اختلالات شخصیت باشد. افراد مبتلا به این اختلال دچار نوسانات شدید عاطفی هستند، روابط ناپایداری دارند و اغلب احساس خلأ یا بی‌ارزشی می‌کنند. ترس شدیدی از رها شدن دارند، حتی اگر این ترس واقعی نباشد، و این ترس می‌تواند باعث رفتارهای شدید، پرخاشگرانه یا خودویرانگر شود.

یکی از ویژگی‌های بارز این اختلال، اقدام به خودزنی یا حتی تلاش برای خودکشی است. این رفتارها اغلب ابزاری برای کنترل احساسات شدید یا جلب توجه اطرافیان است. افراد مرزی در یک لحظه می‌توانند شما را ایده‌آل بدانند و لحظه‌ای بعد به شدت از شما متنفر شوند.

روان‌درمانی (خصوصاً دیالکتیکال بیهیویر تراپی یا DBT) یکی از مؤثرترین درمان‌ها برای این اختلال است. همچنین داروهای ضدافسردگی و تثبیت‌کننده خلق ممکن است برای کنترل برخی نشانه‌ها تجویز شوند.

اختلال شخصیت نمایشی (Histrionic Personality Disorder)

افرادی با این اختلال به شدت نیازمند جلب توجه دیگران هستند. آن‌ها معمولاً رفتاری اغراق‌آمیز، نمایشی، پرهیاهو و حتی تحریک‌آمیز دارند. ظاهرشان اغلب پر زرق‌وبرق است و تمایل دارند در مرکز توجه قرار گیرند. اگر کسی به آن‌ها توجه نکند، ممکن است افسرده یا مضطرب شوند.

رفتار این افراد ممکن است در ابتدا جذاب یا سرگرم‌کننده به نظر برسد، اما در بلندمدت می‌تواند خسته‌کننده یا غیرصادقانه تلقی شود. آن‌ها ممکن است روابطشان را سطحی و ناپایدار تجربه کنند، چون تمرکزشان بیشتر بر جلب توجه است تا بر ایجاد رابطه واقعی و عمیق.

درمان شامل روان‌درمانی فردی برای افزایش آگاهی فرد از نیاز به تأیید و تغییر رفتارهای نمایشی است. این افراد به دلیل وابستگی شدید به نظر دیگران، ممکن است در برابر درمان مقاومت نشان دهند یا درمانگر را ایده‌آل یا دشمن خود بدانند.

اختلال شخصیت خودشیفته (Narcissistic Personality Disorder)

افراد مبتلا به اختلال شخصیت خودشیفته دارای حس اغراق‌شده‌ای از اهمیت خود هستند، نیاز شدید به تحسین دارند و معمولاً همدلی با دیگران در آن‌ها بسیار پایین است. آن‌ها خود را منحصر به فرد و خاص می‌دانند و انتظار دارند که دیگران نیز همین دیدگاه را نسبت به آن‌ها داشته باشند. خودشیفتگان معمولاً نسبت به انتقاد بسیار حساس‌اند، اگرچه ظاهری قوی و بی‌تفاوت از خود نشان می‌دهند.

آن‌ها تمایل دارند در موقعیت‌هایی قرار بگیرند که بتوانند مرکز توجه باشند، و معمولاً از موفقیت‌ها یا دستاوردهای خود اغراق می‌کنند. ممکن است دائماً درباره ظاهر، ثروت، هوش یا مهارت‌هایشان صحبت کنند، حتی اگر واقعیت نداشته باشد. در روابط بین‌فردی، این افراد می‌توانند بسیار کنترل‌گر یا سوء‌استفاده‌گر باشند چون دیگران را ابزارهایی برای تأمین نیازهای خود می‌بینند.

این افراد در مواجهه با شکست، انتقاد یا بی‌توجهی، دچار عصبانیت، افسردگی یا حتی فروپاشی روانی می‌شوند. درمان این اختلال معمولاً شامل روان‌درمانی بلندمدت برای بررسی ریشه‌های نیاز به برتری و افزایش مهارت‌های همدلی و خودآگاهی است.

بررسی کامل اختلال شخصیت خوشه C

اختلال شخصیت اجتنابی (Avoidant Personality Disorder)

اختلال شخصیت اجتنابی با ترس شدید از طرد، انتقاد و خجالت کشیدن در موقعیت‌های اجتماعی مشخص می‌شود. این افراد به شدت مایل به برقراری ارتباط با دیگران هستند اما از آن پرهیز می‌کنند چون می‌ترسند که مورد قضاوت یا رد واقع شوند. آن‌ها به‌شدت خودانتقادگر هستند و تصور می‌کنند دیگران آن‌ها را ناتوان یا دوست‌نداشتنی می‌بینند.

رفتار این افراد معمولاً به شکل انزوا، اضطراب اجتماعی بالا، و پرهیز از هر موقعیتی است که در آن ممکن است مورد ارزیابی قرار گیرند. حتی در روابط نزدیک هم ممکن است از ابراز احساسات خود بترسند. این مسئله می‌تواند به افسردگی، تنهایی شدید و عدم پیشرفت شغلی منجر شود.

درمان این اختلال معمولاً شامل شناخت‌درمانی (CBT) برای تغییر الگوهای منفی ذهنی و افزایش اعتمادبه‌نفس است. داروهای ضدافسردگی نیز در برخی موارد تجویز می‌شود تا اضطراب را کاهش دهند.

اختلال شخصیت وابسته (Dependent Personality Disorder)

افراد وابسته به شدت به دیگران متکی هستند و برای گرفتن تصمیمات ساده نیز به حمایت یا تأیید دیگران نیاز دارند. آن‌ها نمی‌توانند به‌راحتی تنهایی را تحمل کنند و ممکن است وارد روابطی شوند که حتی مضر یا سوءاستفاده‌گر باشند، فقط به این دلیل که از تنها ماندن وحشت دارند.

ویژگی‌هایی مانند ناتوانی در مخالفت با دیگران، کمبود اعتمادبه‌نفس، احساس بی‌کفایتی، و ترس دائمی از ترک شدن در این افراد رایج است. اغلب آن‌ها تمایل دارند مسئولیت‌های خود را به دیگران بسپارند و وقتی تنها می‌مانند، دچار اضطراب شدید یا افسردگی می‌شوند.

درمان شامل روان‌درمانی برای تقویت استقلال فردی، افزایش مهارت‌های تصمیم‌گیری و تغییر باورهای منفی درباره خود است. گاهی جلسات گروه‌درمانی نیز مفید واقع می‌شوند، چون فرد یاد می‌گیرد در محیطی حمایتی نظرات خود را بیان کند.

اختلال شخصیت وسواسی-جبری (Obsessive-Compulsive Personality Disorder – OCPD)

بسیاری از مردم اختلال شخصیت وسواسی-جبری را با وسواس فکری-عملی (OCD) اشتباه می‌گیرند، در حالی که این دو متفاوت‌اند. OCPD به شخصیتی اشاره دارد که بیش از حد به نظم، جزئیات، قانون، کمال‌گرایی و کنترل متعهد است، به طوری که این ویژگی‌ها باعث کاهش کارایی و کیفیت زندگی‌اش می‌شوند.

افراد مبتلا به OCPD معمولاً در انجام کارها بسیار کند هستند چون تلاش می‌کنند همه چیز را کامل انجام دهند. آن‌ها به شدت در برابر تغییر مقاومت نشان می‌دهند، اغلب دیگران را به خاطر بی‌نظمی یا ناتوانی در پیروی از دستورالعمل‌هایشان قضاوت می‌کنند، و در برقراری روابط صمیمی به مشکل برمی‌خورند چون احساس می‌کنند باید همه چیز تحت کنترلشان باشد.

برخلاف OCD، این افراد به رفتارهای خود افتخار می‌کنند و معمولاً مشکل را در دیگران می‌بینند. درمان شامل روان‌درمانی برای کاهش کمال‌گرایی و افزایش انعطاف‌پذیری شناختی و رفتاری است.

راهکارهای درمانی و مدیریت انواع اختلال شخصیت

درمان اختلالات شخصیت معمولاً بلندمدت و نیازمند تعهد زیاد از سوی بیمار و درمانگر است. اصلی‌ترین روش درمان روان‌درمانی است که بسته به نوع اختلال می‌تواند شامل:

رفتاردرمانی دیالکتیکی (DBT): به‌خصوص برای اختلال مرزی مؤثر است.

شناخت‌درمانی (CBT): برای تغییر الگوهای تفکر منفی و افزایش مهارت‌های اجتماعی.

روان‌درمانی تحلیلی: برای کشف ریشه‌های ناخودآگاه رفتارها.

در برخی موارد، داروهایی مانند ضدافسردگی‌ها، داروهای ضداضطراب یا تثبیت‌کننده‌های خلق نیز تجویز می‌شوند، اما این داروها اغلب برای مدیریت علائم جانبی استفاده می‌شوند نه برای درمان مستقیم اختلال شخصیت.

پرسش‌های متداول در ارتباط با اختلال شخصیت

1. آیا اختلالات شخصیت قابل درمان هستند؟
بله، با روان‌درمانی مداوم و گاهی دارودرمانی می‌توان تا حد زیادی علائم را کنترل و کیفیت زندگی را بهبود بخشید.

2. تفاوت OCD و OCPD در چیست؟
OCD یک اختلال اضطرابی با وسواس‌های فکری و اجبارهای رفتاری است، در حالی که OCPD نوعی اختلال شخصیت با کمال‌گرایی افراطی و کنترل‌گرایی مزمن است.

3. آیا همه افراد با ویژگی‌های عجیب اختلال شخصیت دارند؟
خیر، برای تشخیص اختلال باید الگوهای رفتاری پایدار، فراگیر و تأثیرگذار بر عملکرد فرد باشند.

4. آیا اختلالات شخصیت ارثی هستند؟
ژنتیک نقش دارد، اما محیط، تربیت و تجربیات دوران کودکی نیز بسیار مهم‌اند.

5. چه زمانی باید به روان‌شناس مراجعه کرد؟
اگر الگوهای رفتاری فرد موجب اختلال در روابط، کار یا عملکرد روزمره شوند، مراجعه به متخصص ضروری است.